Khi các trận mưa cực đoan ngày càng dày đặc do biến đổi khí hậu, nhiều đô thị lớn trên thế giới đã chuyển hướng từ "chống ngập bằng bê tông" sang triết lý sponge city (thành phố bọt biển) - để nước thấm, trữ và tái sử dụng thay vì thoát thật nhanh ra khỏi thành phố. Sau hơn một thập kỷ triển khai, các mô hình tiêu biểu cho thấy hiệu quả rõ rệt, dù không phải nơi nào cũng đạt kỳ vọng ban đầu.
Trung Quốc: 30 thành phố thí điểm sau hơn một thập kỷ
Từ năm 2015, Trung Quốc triển khai chương trình sponge city quy mô quốc gia qua hai đợt, với tổng cộng 30 thành phố thí điểm, đặt mục tiêu đến năm 2030 khoảng 80% diện tích đô thị tại các thành phố này có khả năng hấp thụ và tái sử dụng nước mưa. Thâm Quyến là một trong những điểm sáng: đến năm 2022, thành phố đã cải tạo sponge city cho khoảng 46% diện tích đô thị, cao hơn mức trung bình 30-35% của các thành phố thí điểm khác, cùng hơn 1.000 công trình hạ tầng xanh được triển khai. Tuy vậy, giới nghiên cứu cũng chỉ ra bài học quan trọng: hiệu quả chống ngập chỉ bền vững khi hạ tầng nước được đồng bộ với quy hoạch tổng thể, chứ không phải là hạng mục bổ sung riêng lẻ.
Singapore: từ kênh bê tông thành dòng sông giữa lòng thành phố
Từ năm 2006, cơ quan quản lý nước quốc gia Singapore triển khai chương trình ABC Waters (Active - Beautiful - Clean), tích hợp hạ tầng tiêu thoát nước với không gian sống đô thị. Dự án tiêu biểu nhất là công viên Bishan-Ang Mo Kio, nơi con kênh bê tông thẳng tắp được "trả lại" hình dáng sông tự nhiên uốn lượn, mở cửa lại năm 2012. Dòng kênh chảy qua công viên giờ đây vừa điều tiết lũ, vừa lọc nước tự nhiên, vừa trở thành không gian công cộng được yêu thích bậc nhất đảo quốc này.
Copenhagen và Rotterdam: quảng trường, công viên hóa thân thành bể chứa nước
Copenhagen từng hứng chịu trận mưa lịch sử tháng 7/2011, gây thiệt hại ước tính hơn 1 tỷ USD chỉ trong vài giờ. Ngay sau đó, thành phố xây dựng Kế hoạch quản lý mưa cực đoan, triển khai khoảng 300 dự án tại 8 lưu vực trung tâm trong 20 năm, với mục tiêu ngay cả khi xảy ra trận mưa 100 năm mới có một lần, nước ngập trên đường cũng không vượt quá 10cm. Tại Rotterdam, quảng trường nước Benthemplein - công trình quảng trường nước quy mô lớn đầu tiên trên thế giới, khánh thành cuối năm 2013 - có thể chứa gần 2 triệu lít nước mưa trong các bể trũng. Ngày thường đây là sân chơi thể thao, sân khấu ngoài trời; khi mưa lớn, các bể tự động trở thành hồ điều hòa tạm thời cho cả khu vực.
Bài học chung cho các đô thị ven biển
- Nước là tài nguyên và không gian sống, không chỉ là thứ cần thoát nhanh khỏi đô thị.
- Hạ tầng xanh - mặt nước phải được tích hợp ngay từ quy hoạch tổng thể, không phải hạng mục bổ sung sau.
- Không gian trữ nước đa chức năng (vừa cảnh quan, vừa thể thao, vừa điều tiết lũ) hiệu quả hơn hạ tầng đơn năng.
- Hiệu quả chống ngập tăng dần theo thời gian khi hệ sinh thái nước và cây xanh phát triển đồng bộ.
Tại Việt Nam, Nha Trang - đô thị ven biển vừa đối mặt triều cường vừa đón lượng mưa tập trung theo mùa - cũng đang theo đuổi hướng đi tương tự. Charmora City, khu đô thị 227ha do Sun Group phát triển tại trung tâm thành phố, dành tới 60ha mặt nước và 47ha cây xanh nội khu, mật độ xây dựng chỉ 26,7%, cùng hệ thống 3 đảo giữa sông Quán Trường kết nối bằng 8 cây cầu, được giới thiệu là dự án sponge city đầu tiên tại Việt Nam. Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý nếu đặt cạnh những mô hình mặt nước - cảnh quan đa chức năng đã chứng minh hiệu quả tại Singapore hay Rotterdam. Bạn đọc quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để có thêm góc nhìn về mô hình đô thị này tại Nha Trang.