Trước khi trở thành một xu hướng quy hoạch được nhắc đến trên toàn cầu, "thành phố bọt biển" (sponge city) từng chỉ là một ý tưởng đơn giản: thay vì dồn nước mưa vào cống bê tông rồi tống thẳng ra sông, tại sao không để đô thị tự thấm, tự trữ và tự lọc nước như một miếng bọt biển khổng lồ. Hành trình từ ý tưởng đến mô hình quy hoạch được nhiều quốc gia nghiên cứu gắn liền với câu chuyện của một cá nhân cụ thể.
Ký ức tuổi thơ định hình một triết lý đô thị
Người đặt nền móng cho khái niệm này là GS. Du Khổng Kiên (Kongjian Yu), sinh năm 1963 tại một làng quê thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Năm 10 tuổi, một trận mưa lớn khiến con suối gần làng dâng nhanh, tràn qua ruộng lúa; ông trượt chân xuống dòng nước xiết và chỉ thoát nạn nhờ bám được vào bụi lau sậy và rễ liễu mọc ven bờ. Trải nghiệm suýt chết đuối ấy trở thành hạt giống cho một triết lý: thảm thực vật tự nhiên, chứ không phải bê tông, mới là thứ giữ con người và vùng đất an toàn trước nước lũ. Sau này ông theo học tại Đại học Lâm nghiệp Bắc Kinh, lấy bằng tiến sĩ tại Trường Thiết kế Harvard, rồi trở về Trung Quốc sáng lập công ty thiết kế cảnh quan Turenscape năm 1998.
Cú hích từ trận ngập lịch sử ở Bắc Kinh
Theo Turenscape, bước ngoặt đưa sponge city từ ý tưởng học thuật thành chính sách quốc gia là trận ngập kinh hoàng tại Bắc Kinh tháng 7/2012, khiến 79 người thiệt mạng và phơi bày giới hạn của hệ thống thoát nước bê tông truyền thống ở các đô thị lớn. Năm 2013, chính phủ Trung Quốc chính thức đưa khái niệm thành phố bọt biển vào chiến lược phát triển đô thị; đến năm 2015, 16 thành phố thí điểm đầu tiên được chọn (trong đó có Vũ Hán, Trùng Khánh, Hạ Môn), và năm 2016 có thêm 14 thành phố khác như Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến, Tam Á. Công viên Yến Vĩ Châu tại Kim Hoa, hoàn thành năm 2015 và giành giải Cảnh quan của năm tại World Architecture Festival, trở thành hình mẫu tham chiếu được giới quy hoạch nhiều nước nghiên cứu.
Nguyên lý sống thuận theo nước, không chống lại nước
Khác với tư duy "thoát nước càng nhanh càng tốt" của hạ tầng bê tông truyền thống, mô hình sponge city vận hành theo bốn nguyên lý cốt lõi:
- Thấm - để nước mưa ngấm xuống đất qua mặt phủ thấm nước, thảm cỏ, đất trồng thay vì bê tông hóa toàn bộ bề mặt.
- Trữ - dùng hồ điều hòa, kênh rạch, vùng đất ngập nước làm nơi chứa nước tạm thời khi mưa lớn.
- Lọc - để hệ sinh thái đất và cây xanh đóng vai trò thanh lọc tự nhiên trước khi nước hòa vào nguồn nước chung.
- Thoát chậm - phân tán dòng chảy qua nhiều điểm nhỏ thay vì dồn về một hệ cống trung tâm dễ quá tải.
Cách tiếp cận phân tán này vừa giảm áp lực ngập úng, vừa bổ sung nước ngầm và tạo thêm không gian xanh công cộng cho cư dân đô thị.
Di sản tiếp nối sau sự ra đi của người khai sinh khái niệm
Ngày 23/9/2025, GS. Du Khổng Kiên qua đời ở tuổi 62 trong một vụ tai nạn máy bay tại vùng đất ngập nước Pantanal, Brazil, khi đang thực hiện một bộ phim tài liệu về chính mô hình sponge city mà ông theo đuổi cả sự nghiệp - theo thông tin từ Canadian Architect và Metalocus. Sự ra đi của ông không làm chậm lại đà lan tỏa của mô hình: hàng chục thành phố thí điểm tại Trung Quốc và nhiều đô thị châu Á khác vẫn tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng nguyên lý sống thuận nước trong quy hoạch, đặc biệt tại các đô thị ven biển, ven sông đối mặt nguy cơ ngập ngày càng thường xuyên.
Tại Việt Nam, Nha Trang là một trong những nơi triết lý này bắt đầu được đưa vào thực tiễn quy hoạch. Charmora City, khu đô thị do Sun Group phát triển tại trung tâm thành phố với ba đảo giữa sông Quán Trường cùng hệ thống mặt nước, cây xanh nội khu quy mô lớn, được giới thiệu là đô thị đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng mô hình sponge city vào tổng thể quy hoạch. Bạn đọc quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để nắm rõ hơn cách nguyên lý sống thuận nước được chuyển hóa vào một đô thị cụ thể.