Giữa làn sóng đô thị hóa với những khối nhà lặp lại hàng loạt, câu hỏi đang trở lại trong giới quy hoạch là điều gì khiến một khu đô thị được nhớ đến, thay vì chỉ được đi qua. Với đô thị ven biển miền Trung, nơi văn hóa Chăm Pa và đời sống gắn liền với biển tồn tại hàng thế kỷ, câu trả lời ngày càng rõ: bản sắc kiến trúc không phải chi tiết trang trí, mà là một phần cấu trúc giá trị bất động sản.
Di sản Chăm Pa: ngôn ngữ kiến trúc của sự bền vững
Tại Nha Trang, quần thể Tháp Bà Ponagar là minh chứng cho tư duy xây dựng của người Chăm xưa. Bốn công trình còn lại gồm tháp chính thờ nữ thần Ponagar cao khoảng 23m, tháp Nam, tháp Bắc và tháp cổng, dựng bằng gạch nung theo kỹ thuật mài chập, ghép khít mà gần như không cần chất kết dính, tồn tại qua hàng trăm năm dưới khí hậu biển khắc nghiệt và được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1979.
Điều đáng chú ý không chỉ ở hình khối tháp nhọn đặc trưng, mà ở triết lý thích ứng: người Chăm đặt công trình quan trọng ở vị trí cao ráo cạnh cửa sông, tính toán vật liệu theo điều kiện gió biển và độ ẩm — bài học quy hoạch vẫn còn nguyên giá trị cho đô thị ven biển hiện đại.
Văn hóa biển: chất liệu tạo nhịp điệu đô thị
Bên cạnh di sản Chăm Pa, đời sống biển của cư dân Nha Trang qua nhiều thế hệ cũng là mạch nguồn thẩm mỹ: nhịp thuyền ra khơi, làng chài ven sông, không gian mở hướng ra mặt nước. Khi chuyển hóa vào ngôn ngữ kiến trúc đô thị, chất liệu này thường xuất hiện qua:
- Bố cục công trình mở hướng biển, sông, tối đa hóa view và thông gió tự nhiên;
- Vật liệu, màu sắc mô phỏng ánh sáng, sóng nước, giảm cảm giác bê tông hóa;
- Không gian công cộng ven nước làm trung tâm kết nối cộng đồng, thay vì chỉ là lối đi phụ.
Lego Interlock: khi bản sắc được giải mã bằng ngôn ngữ đương đại
Thách thức lớn nhất khi đưa bản sắc bản địa vào đô thị hiện đại là tránh sao chép nguyên mô típ cũ, dẫn đến rập khuôn. Thủ pháp thiết kế dạng module lắp ghép, được ví như nguyên lý Lego Interlock, giải quyết vấn đề này bằng cách chia nhỏ họa tiết, hình khối đặc trưng Chăm Pa và văn hóa biển thành các đơn vị cơ bản, rồi xen kẽ, xoay chuyển, phối hợp trên từng căn nhà, từng tuyến phố.
Kết quả là quần thể thống nhất về ngôn ngữ thẩm mỹ nhưng không có hai mặt tiền lặp lại hoàn toàn, tạo trải nghiệm khám phá liên tục, đồng thời giữ chi phí và tiến độ xây dựng khả thi cho dự án quy mô lớn.
Vì sao bản sắc kiến trúc là giá trị bền vững
Nhìn ở góc độ đầu tư, bản sắc kiến trúc tạo ba lớp giá trị khó sao chép. Một là tính nhận diện: đô thị có gương mặt riêng luôn dễ định vị hơn khu dân cư đồng dạng. Hai là giá trị cảm xúc, yếu tố quan trọng với người mua ở thực khi chọn nơi gắn bó lâu dài. Ba là khả năng thu hút khách du lịch, thương mại — nhóm sẵn sàng chi trả cao hơn cho trải nghiệm không gian độc đáo, qua đó nâng đỡ giá trị khai thác của khu đô thị theo thời gian.
Charmora City: thử nghiệm ngôn ngữ bản địa trên quy mô đô thị
Đây cũng là hướng tiếp cận được Sun Group theo đuổi tại Charmora City, khu đô thị quy mô 227ha ngay trung tâm TP Nha Trang. Trên nền cảm hứng Chăm Pa và văn hóa biển, dự án ứng dụng thủ pháp module xen kẽ để mỗi tuyến phố mang sắc thái riêng, kết hợp hệ thống 60ha mặt nước, 47ha cây xanh nội khu và ba đảo giữa sông Quán Trường. Với những ai quan tâm cách một đô thị lớn cân bằng bản sắc văn hóa và quy hoạch hiện đại, có thể tìm hiểu Charmora City để có góc nhìn đầy đủ hơn.