Trước khi trở thành tiêu chuẩn quy hoạch được nhiều quốc gia tham khảo, "thành phố bọt biển" (sponge city) từng chỉ là một ý tưởng bị xem là viển vông. Hành trình từ khái niệm học thuật đến chính sách quốc gia của Trung Quốc, và nay là một dự án cụ thể tại Nha Trang, phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn nhận quan hệ giữa đô thị và nước.
Khởi nguồn từ một trận ngập lịch sử
Năm 2012, một trận mưa lớn bất thường nhấn chìm nhiều khu vực của Bắc Kinh, cướp đi sinh mạng gần 80 người và phơi bày điểm yếu của hệ thống thoát nước dựa hoàn toàn vào bê tông, cống ngầm. Thảm họa trở thành cú hích buộc chính quyền Trung Quốc nhìn lại triết lý quy hoạch nước đô thị theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Năm 2013, Trung Quốc phát động sáng kiến "Sponge City" với 30 thành phố thí điểm, luật hóa thành chính sách quốc gia vào năm 2014, sau đó nhân rộng ra hàng chục đô thị và truyền cảm hứng cho nhiều thành phố trên thế giới đang đối mặt bài toán ngập úng do biến đổi khí hậu.
Người đặt tên cho một triết lý sống thuận nước
Đứng sau khái niệm này là GS. Du Khổng Kiên (Kongjian Yu), giảng viên Đại học Bắc Kinh, người sáng lập công ty thiết kế cảnh quan Turenscape năm 1998. Ý tưởng của ông đến từ một ký ức tuổi thơ: năm 10 tuổi, ông suýt chết đuối trong một trận lũ tại quê nhà Chiết Giang, chỉ sống sót nhờ bám được vào bụi cỏ ven bờ - trải nghiệm khiến ông tin rằng nếu dòng suối khi đó đã bị kè bê tông, ông đã không còn cơ hội kể lại câu chuyện này.
Từ đó, ông quan sát cách nông dân Trung Quốc xưa quản lý nước bằng ao, đầm, bờ ruộng để trữ và điều tiết nước mưa - một dạng "trí tuệ dân gian" bị lãng quên trong đô thị hóa. Công viên Zhongguancun tại Bắc Kinh, hoàn thành năm 2000, là dự án đầu tiên ứng dụng nguyên lý này, hơn một thập kỷ trước khi khái niệm được chính phủ công nhận.
Nguyên lý cốt lõi: sống thuận theo nước
Khác với hạ tầng thoát nước truyền thống vốn đẩy nước mưa ra khỏi đô thị nhanh nhất có thể, sponge city vận hành theo nguyên lý ngược lại: để đô thị tự hấp thụ, lưu trữ, lọc và tái sử dụng nước như một miếng bọt biển. Một số cấu phần thường thấy trong mô hình này gồm:
- Mặt nước, hồ điều hòa đóng vai trò "bể chứa" tự nhiên, giảm áp lực cho hệ thống thoát nước nhân tạo khi mưa lớn
- Mảng xanh, vùng đất ngập nước nhân tạo giúp lọc nước, điều hòa vi khí hậu
- Bề mặt thấm nước thay cho bê tông kín, quy hoạch tôn trọng địa hình và dòng chảy tự nhiên thay vì san lấp toàn bộ
Sponge City đầu tiên tại Việt Nam
Tại Việt Nam, nguyên lý sống thuận nước đang được hiện thực hóa tại Charmora City - khu đô thị hỗn hợp quy mô 227ha do Sun Group phát triển tại trung tâm TP Nha Trang. Với gần 60ha mặt nước, 47ha cây xanh nội khu và mật độ xây dựng chỉ 26,7%, dự án được giới thiệu là đô thị đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng mô hình Sponge City, lấy dòng sông Quán Trường cùng ba đảo giữa sông làm trục cảnh quan - nước chính. Đây là minh chứng cho việc một triết lý quy hoạch khởi nguồn từ trận lũ tại Trung Quốc đang tìm được điểm chạm với một thành phố biển của Việt Nam. Độc giả quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City.