Tháng 7/2012, một trận mưa lớn bất thường trút xuống Bắc Kinh khiến 79 người thiệt mạng và gây thiệt hại ước tính 1,7 tỷ USD. Hệ thống thoát nước bê tông hóa dày đặc của thủ đô Trung Quốc, vốn được xem là biểu tượng cho tốc độ đô thị hóa thần tốc, đã bất lực trước lượng nước khổng lồ đổ về trong thời gian ngắn. Sự kiện này trở thành cú hích trực tiếp cho một khái niệm quy hoạch đô thị sau này lan rộng ra toàn cầu: thành phố bọt biển.
Người đặt tên cho một tư duy đô thị mới
Người gắn liền với khái niệm sponge city là GS. Du Khổng Kiên (Kongjian Yu), nhà sáng lập công ty thiết kế cảnh quan Turenscape, người từng thực hiện hơn 1.000 dự án tại trên 200 thành phố kể từ khi thành lập công ty năm 1998. Ý tưởng của ông không đến từ phòng thí nghiệm mà từ trải nghiệm tuổi thơ: lớn lên bên một con suối ở Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang, ông từng suýt bị nước lũ cuốn trôi và chỉ thoát nạn nhờ bám được vào lớp cây liễu, cây sậy mọc ven bờ. Những rễ cây và thảm thực vật tự nhiên ấy, theo ông, chính là hạ tầng chống lũ hiệu quả nhất mà con người từng biết đến, hiệu quả hơn nhiều so với bê tông cốt thép.
Sau trận lũ Bắc Kinh 2012, ông công khai phê phán tư duy "hạ tầng xám" chỉ dựa vào cống, đập và kênh bê tông, đồng thời kêu gọi đô thị cần được thiết kế để hấp thụ nước như một miếng bọt biển thay vì chống lại nó bằng mọi giá.
Từ phát biểu của người đứng đầu đến chính sách quốc gia
Quan điểm này nhanh chóng được thể chế hóa. Tại Hội nghị công tác đô thị hóa trung ương năm 2013, lãnh đạo cao nhất Trung Quốc tuyên bố các đô thị cần "hành xử như bọt biển". Đến tháng 10/2014, Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị - Nông thôn Trung Quốc ban hành bộ hướng dẫn kỹ thuật chính thức cho chương trình thành phố bọt biển. Giai đoạn 2015-2016, 30 thành phố thí điểm lần lượt được chọn, gồm Vũ Hán, Trùng Khánh, Hạ Môn, Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến, Tam Á..., với tổng ngân sách hỗ trợ khoảng 20,7 tỷ Nhân dân tệ (tương đương 3 tỷ USD) giải ngân trong ba năm 2015-2017.
Nguyên lý sống thuận nước thay vì chống lại nước
Khác với tư duy thoát nước truyền thống là đẩy nước đi càng nhanh càng tốt, sponge city vận hành theo nguyên lý giữ nước lại, để đô thị tự điều tiết như một hệ sinh thái sống. Các nguyên lý cốt lõi bao gồm:
- Thẩm thấu: để nước mưa ngấm tự nhiên qua bề mặt xốp, thảm cỏ, vườn mưa thay vì chảy tràn trên bê tông.
- Trữ và làm chậm dòng chảy: ao, hồ, kênh rạch, vùng đất ngập nước đóng vai trò bể chứa tạm thời, giảm áp lực đỉnh lũ.
- Thanh lọc tự nhiên: thực vật ven bờ và đất ngập nước lọc bớt tạp chất trước khi nước quay lại nguồn.
- Tái sử dụng và thoát nước có kiểm soát: nước được khai thác cho nhu cầu phi sinh hoạt trước khi thoát ra hệ thống chung.
Sự ra đi đột ngột của GS. Du Khổng Kiên trong một vụ tai nạn máy bay tại Brazil vào tháng 9/2025, khi ông đang tham gia thực hiện phim tài liệu về chính các dự án sponge city của mình, khiến giới quy hoạch đô thị quốc tế nhìn lại di sản mà ông để lại: một cách tiếp cận buộc con người phải học cách sống chung với nước thay vì luôn tìm cách ngăn cản nó.
Mô hình đã có mặt tại Việt Nam
Từ một khái niệm sinh ra để ứng phó với lũ lụt đô thị Trung Quốc, sponge city dần trở thành tiêu chuẩn tham chiếu cho quy hoạch đô thị ở nhiều quốc gia có địa hình ven sông, ven biển. Tại Việt Nam, Charmora City do Sun Group phát triển tại trung tâm TP Nha Trang được giới thiệu là đô thị đầu tiên trong nước ứng dụng mô hình này ở quy mô tổng thể, với hệ thống mặt nước, cây xanh nội khu và ba đảo giữa sông Quán Trường được tổ chức để đô thị vận hành thuận theo dòng chảy tự nhiên thay vì đối kháng với nó. Bạn đọc quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để nắm thêm chi tiết quy hoạch.