Bối cảnh: đô thị hóa nhanh và bài toán nước
Ba thập niên đô thị hóa thần tốc ở Trung Quốc kéo theo một hệ quả quen thuộc: mặt đất bị bê tông hóa, sông ngòi bị uốn thẳng, kênh rạch bị lấp. Nước mưa không còn chỗ thấm nên dồn nhanh vào hệ thống cống. Khi mưa vượt công suất thiết kế, đô thị ngập. Mô hình "dồn nước ra khỏi thành phố càng nhanh càng tốt" bộc lộ giới hạn ngay tại các siêu đô thị.
Trận mưa lớn tháng 7/2012 ở Bắc Kinh, theo các báo chí quốc tế, khiến khoảng 79 người thiệt mạng, là một trong những cú hích để giới làm chính sách nhìn lại cách thoát nước truyền thống.
Du Khổng Kiên và ý tưởng đi ngược lối cũ
Người được xem là cha đẻ của khái niệm là GS. Du Khổng Kiên (Kongjian Yu), sinh năm 1963, giáo sư Đại học Bắc Kinh và nhà sáng lập công ty Turenscape. Ông lớn lên ở vùng nông thôn với ruộng lúa, ao hồ, nơi người dân sống chung với lũ bằng chính địa hình. Từ trải nghiệm đó, ông theo đuổi hướng "quy hoạch âm": giữ lại trước hết những không gian để nước tồn tại như vùng trũng, đất ngập nước, bãi bồi, rồi mới xây dựng phần còn lại.
Theo ASLA, công viên đất ngập nước Qunli ở Cáp Nhĩ Tân, hoàn thành khoảng năm 2011 trên diện tích 34,2ha, là một trong những dự án "thành phố bọt biển" đầu tiên được chú ý rộng rãi. Công viên được dựng trên vùng đất ngập nước đang suy thoái và dùng để thu, giữ, làm sạch nước mưa cho khu đô thị mới xung quanh.
Từ ý tưởng thành chính sách quốc gia
- 2013: Trung Quốc đưa đầu tư thành phố bọt biển vào định hướng chính sách quốc gia.
- 2015: chương trình chính thức khởi động với 16 đô thị thí điểm. Theo một ghi chú chính sách của Pháp, năm 2016 có thêm 14 đô thị, nâng tổng số lên khoảng 30.
- Mục tiêu dài hạn: theo New York Times, đến năm 2030, 70% lượng mưa cực đoan cần được hấp thụ và giữ lại tại chỗ.
Cần nói rõ rằng mô hình không phải "thuốc chữa mọi cơn ngập". Sau trận lũ Trịnh Châu năm 2021, chính ông Du cho rằng thành phố này chưa phải một sponge city đúng nghĩa. Ông Du qua đời trong một vụ tai nạn máy bay ở Brazil ngày 23/9/2025, hưởng thọ 62 tuổi, để lại di sản là một cách nghĩ về đô thị.
Nguyên lý sống thuận nước
Có thể tóm lược triết lý này thành ba việc: thấm, giữ, điều tiết. Mặt nước, đất ngập nước, thảm xanh và bề mặt thấm được xem là hạ tầng thật sự, ngang hàng với cống và đường. Mưa được hấp thụ gần nơi rơi xuống, phần dư chảy vào hồ điều hòa, rồi mới trở lại sông. Nhờ vậy đô thị giảm áp lực lên hệ thống cống, giữ được nước cho mùa khô và có thêm không gian công cộng ven nước.
Charmora City: mô hình Sponge City đầu tiên tại Việt Nam
Tại Nha Trang, Charmora City của Sun Group được giới thiệu là đô thị áp dụng mô hình này đầu tiên ở Việt Nam. Khu đô thị rộng 227ha, trong đó khoảng 60ha mặt nước và 47ha cây xanh nội khu, mật độ xây dựng 26,7%. Ba đảo nằm giữa sông Quán Trường (đảo trung tâm hành chính - thương mại, Elite Island và Festival Island) được nối bằng 8 cầu, với kiến trúc lấy cảm hứng Chăm Pa kết hợp Lego Interlock. Tỷ lệ mặt nước và cây xanh cao như vậy phù hợp với tinh thần "nhường chỗ cho nước" của mô hình gốc.
Với người quan tâm đến đô thị ven sông, cách đánh giá hợp lý là so sánh quy hoạch và hệ thống thoát, giữ nước thực tế qua từng giai đoạn triển khai. Dự án hiện chưa công bố giá bán, và mọi quyết định cần dựa trên thông tin pháp lý chính thức. Bạn có thể tìm hiểu Charmora City để xem quy hoạch tổng thể và cập nhật mới nhất.