Khái niệm "thành phố bọt biển" nghe như một ẩn dụ, nhưng nó bắt đầu từ một bài học đắt giá. Đô thị hóa bằng bê tông hóa mặt đất khiến nước mưa không còn chỗ thấm. Khi mưa cực đoan xảy ra, nước đổ dồn vào cống rãnh và tràn ra đường phố. Bài viết này lần theo nguồn gốc của mô hình Sponge City, từ những trận ngập lịch sử đến người đặt nền móng cho nó.
Từ cú sốc ngập lụt đến chính sách quốc gia
Bước ngoặt thường được nhắc tới là trận lũ nghiêm trọng tại Bắc Kinh năm 2012. Thủ đô hàng chục triệu dân bị tê liệt, nhiều khu vực ngập sâu và có thiệt hại về người. Theo Designboom, sau trận ngập này, kiến trúc sư cảnh quan Kongjian Yu đã công khai chỉ trích việc quá phụ thuộc vào hạ tầng xám và kêu gọi xây dựng thành phố bọt biển trên truyền hình quốc gia.
Ý tưởng sớm được đưa vào chính sách. Năm 2014, khái niệm này chính thức đi vào định hướng phát triển đô thị của Trung Quốc. Chương trình thí điểm sau đó bắt đầu với 16 thành phố và được mở rộng thêm 14 thành phố vào năm 2016, nâng tổng số lên 30. Mục tiêu chung là giữ lại, thấm và tái sử dụng phần lớn lượng nước mưa, với con số được nhiều tài liệu nhắc tới là tới 70%.
Kongjian Yu - người đặt nền móng
Kongjian Yu (tiếng Việt thường gọi là Du Khổng Kiên) là kiến trúc sư cảnh quan, giáo sư Đại học Bắc Kinh và là người sáng lập công ty Turenscape năm 1998. Ông có học vị tiến sĩ thiết kế tại Đại học Harvard. Theo các hồ sơ nghề nghiệp, Turenscape đã thực hiện hơn 1.000 dự án tại hơn 200 thành phố.
Theo CNN, ông không chọn các giải pháp công nghệ cao dựa trên bê tông, mà để thiên nhiên làm phần việc của nó. Ông qua đời ngày 23/9/2025 trong một vụ tai nạn máy bay tại Brazil, hưởng thọ 62 tuổi, để lại di sản lớn cho tư duy thiết kế quanh nước.
Nguyên lý sống thuận nước
Thay vì đối đầu với nước, Sponge City chọn cách làm chậm, thấm và trữ nước ngay tại chỗ. Các thành tố chính gồm:
- Mặt nước và đất ngập nước đóng vai trò hồ điều tiết tự nhiên khi mưa lớn.
- Vườn mưa, thảm thực vật bản địa giúp nước thấm xuống đất thay vì chảy tràn.
- Mặt đường và quảng trường thấm nước giảm lượng nước đổ vào cống.
- Công viên đa chức năng vừa là không gian sống hằng ngày, vừa là nơi chứa nước khi có lũ.
Những tranh luận cần nhìn thẳng
Mô hình không phải là phép màu. Năm 2021, trận lũ nặng ở Trịnh Châu khiến dư luận đặt câu hỏi về hiệu quả của chương trình. Trong phỏng vấn, chính Kongjian Yu cho rằng Trịnh Châu chưa phải một thành phố bọt biển đúng nghĩa, vì còn quá nhiều hạ tầng xám và phát triển đô thị dày đặc. Ông cũng thừa nhận một số địa phương dùng thuật ngữ này như khẩu hiệu để thu hút nguồn vốn. Bài học rút ra là Sponge City chỉ phát huy khi được tích hợp từ quy hoạch tổng thể, không thể chắp vá sau khi đô thị đã hình thành.
Từ bài học Trung Quốc đến Charmora City
Nguyên tắc "quy hoạch thuận nước ngay từ đầu" chính là điểm các dự án mới có lợi thế. Charmora City, khu đô thị hỗn hợp trung tâm TP Nha Trang của Sun Group, được giới thiệu là đô thị áp dụng mô hình Sponge City đầu tiên tại Việt Nam. Dự án rộng 227ha, trong đó có 60ha mặt nước và 47ha cây xanh nội khu, với mật độ xây dựng 26,7%. Ba hòn đảo giữa sông Quán Trường (đảo trung tâm hành chính - thương mại, Elite Island và Festival Island) được kết nối bởi 8 cầu, trong không gian kiến trúc Chăm Pa kết hợp Lego Interlock. Hệ mặt nước và cây xanh lớn là nền tảng để đô thị thích ứng với mưa lớn. Nếu bạn muốn xem kỹ quy hoạch và tiến độ cập nhật, hãy tìm hiểu Charmora City.