Khi các đô thị ven biển ngày càng đối mặt với mưa cực đoan, mô hình "thành phố bọt biển" (sponge city) — nơi hạ tầng được thiết kế để hấp thụ, giữ và điều tiết nước thay vì chỉ xả thoát — đã được nhiều quốc gia thử nghiệm trong hơn một thập kỷ qua. Nhìn lại các trường hợp tiêu biểu, có thể rút ra những bài học đáng chú ý cho các đô thị mới hình thành tại Việt Nam.
Trung Quốc: quy mô 30 thành phố thí điểm
Năm 2013, Trung Quốc khởi động chương trình thí điểm sponge city, mở rộng thành hai đợt với tổng cộng 30 thành phố, trong đó có Vũ Hán và Thâm Quyến, theo tổng hợp trên tạp chí Water Science & Technology. Đến năm 2019, toàn bộ 30 thành phố hoàn tất các hạng mục xây dựng theo mục tiêu về môi trường nước, sinh thái nước, tài nguyên nước và an toàn nước. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cũng chỉ ra thực tế cần nhìn thẳng: hơn một phần ba công trình gặp vấn đề bảo trì như cửa thu nước bị bồi lấp, thảm thực vật kém phát triển, và một số khu vực vẫn ngập cục bộ khi mưa vượt thiết kế.
- Bài học: sponge city không phải giải pháp "xây một lần dùng mãi" mà đòi hỏi vận hành, bảo trì liên tục.
- Quy mô lớn giúp tích lũy dữ liệu và kinh nghiệm kỹ thuật cho các đợt mở rộng tiếp theo.
Singapore: biến kênh bê tông thành công viên sống
Chương trình ABC Waters (Active, Beautiful, Clean Waters) của Singapore là một trong những mô hình được nhắc đến nhiều nhất. Tại công viên Bishan-Ang Mo Kio, một con kênh bê tông thoát nước đơn thuần đã được cải tạo năm 2012 thành dòng suối tự nhiên uốn lượn dài khoảng 3,2km. Theo Next City, dự án này không chỉ giúp giảm khoảng 30% nguy cơ ngập cục bộ tại khu vực mà còn cải thiện cảnh quan và chất lượng không khí nhờ hệ thực vật ven bờ.
Điểm khác biệt của Singapore là hạ tầng thoát nước được thiết kế đồng thời như không gian công cộng — người dân có thể đi bộ, thể thao ngay trên công trình chống ngập, thay vì các hạng mục kỹ thuật bị "giấu" dưới lòng đất.
Copenhagen và Rotterdam: khi mưa cực đoan thành cơ hội thiết kế
Trận mưa lịch sử năm 2011 gây thiệt hại nặng nề đã buộc Copenhagen xây dựng Kế hoạch Quản lý Mưa Cực đoan (Cloudburst Management Plan), kết hợp phố xanh, hành lang thoát nước bề mặt với hệ thống ống trữ ngầm quy mô lớn. Theo Yale Environment 360, đây là nỗ lực được đánh giá là một trong những chiến lược sponge city bài bản đầu tiên ở châu Âu.
Tại Hà Lan, quảng trường nước Benthemplein ở Rotterdam, hoàn thành năm 2013, là ví dụ về thiết ka đa chức năng: ngày thường là sân chơi, sân bóng rổ cho cư dân; khi mưa lớn, nơi đây có thể trữ tới 1,7 triệu lít nước mưa trước khi thoát dần ra hệ thống chung, theo Landezine.
Điểm chung: nước là một phần quy hoạch, không phải phần việc xử lý sau
Từ các trường hợp trên, có thể thấy mẫu số chung: các đô thị chống ngập hiệu quả đều coi mặt nước và cây xanh là một hạng mục quy hoạch song song với nhà ở, giao thông — chứ không phải giải pháp kỹ thuật bổ sung sau khi đô thị đã định hình. Diện tích mặt nước, công viên, kênh rạch được tính toán ngay từ đầu để vừa điều tiết nước mưa, vừa tạo không gian sống.
Tại Việt Nam, Charmora City — khu đô thị của Sun Group tại trung tâm TP Nha Trang — được giới thiệu là dự án theo đuổi định hướng Sponge City đầu tiên tại Việt Nam, với quy mô 227ha, trong đó dành 60ha cho mặt nước và 47ha cây xanh nội khu, cùng hệ thống 8 cây cầu kết nối ba đảo giữa sông Quán Trường. Đây là hướng tiếp cận đáng theo dõi khi được đặt trong bối cảnh các đô thị ven biển miền Trung ngày càng cần thích ứng với mưa lũ cực đoan. Bạn đọc quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để nắm thêm thông tin quy hoạch dự án.