Sponge city không còn là khái niệm trên giấy. Từ Trung Quốc đến châu Âu, nhiều thành phố đã biến triết lý "thuận nước" thành hạ tầng thực tế, với những con số đo lường được sau nhiều năm vận hành.
Trung Quốc: 30 thành phố thí điểm, mục tiêu 80% diện tích "thấm nước"
Năm 2015, Trung Quốc phát động chương trình Sponge City cấp quốc gia, khởi đầu với 16 thành phố thí điểm rồi mở rộng lên 30 thành phố, trong đó có Vũ Hán và Thâm Quyến. Mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, 80% diện tích đô thị tại các thành phố này đạt chỉ số thu giữ khoảng 70% lượng mưa hàng năm. Vũ Hán từng mất phần lớn trong số 127 hồ tự nhiên do đô thị hóa, trở thành minh chứng rõ nhất cho hệ quả của việc xóa bỏ không gian chứa nước. Thâm Quyến đến năm 2022 đã cải tạo khoảng 46% diện tích đô thị theo chuẩn sponge, cao hơn mức trung bình 30-35% của các thành phố thí điểm khác, với hơn 1.000 dự án hạ tầng xanh được triển khai.
Singapore biến kênh bê tông thành công viên trữ nước
Từ năm 2006, Cơ quan Quản lý Nước Quốc gia Singapore (PUB) triển khai chương trình ABC Waters, với hơn 100 địa điểm được quy hoạch cải tạo. Dự án tiêu biểu là công viên Bishan-Ang Mo Kio, nơi con kênh bê tông dẫn nước sông Kallang được "cởi áo" bê tông, mở rộng lòng sông gấp 5 lần để tăng khả năng chứa nước mưa, đồng thời lọc nước qua các vùng đất ngập trước khi hòa vào hệ thống. Công trình từng giành giải "Landscape of the Year" tại World Architecture Festival 2012.
Copenhagen và kế hoạch 20 năm sau trận mưa nghìn năm có một
Tháng 7/2011, Copenhagen hứng chịu trận mưa được xem là hiện tượng nghìn năm có một, nhấn chìm nhiều khu vực gần 1 mét nước và gây thiệt hại hơn 1 tỷ USD. Ngay năm sau, thành phố công bố Kế hoạch Quản lý Mưa Cực Đoan, xác định 8 lưu vực trọng điểm và triển khai khoảng 300 dự án trong 20 năm, kết hợp công viên, đường phố trữ nước, hồ điều hòa và hầm ngầm dẫn nước ra cảng. Thành phố ước tính giải pháp kết hợp "xanh - xám" này tạo ra khoản thặng dư kinh tế - xã hội tương đương hơn 700 triệu USD trong 100 năm so với kịch bản không hành động.
Rotterdam: quảng trường công cộng kiêm bể chứa tạm thời
Hoàn thành năm 2013, quảng trường nước Benthemplein gồm ba khoảng trũng bậc thang: phần lớn thời gian trong năm là sân chơi, sân trượt ván, nơi tổ chức sự kiện cộng đồng; khi mưa lớn, các khoảng trũng biến thành bể chứa nước mưa tạm thời trước khi thoát dần vào hệ thống thoát nước đô thị. Mô hình này trở thành hình mẫu cho hàng loạt "quảng trường nước" khác trên thế giới, chứng minh ngân sách thoát nước có thể đồng thời tạo ra không gian công cộng chất lượng cao.
Bài học chung cho đô thị ven biển
Bốn câu chuyện trên, dù khác nhau về quy mô và khí hậu, đều hội tụ ở một nguyên tắc: nước không phải yếu tố cần ngăn chặn bằng bê tông hóa tối đa, mà cần được quy hoạch không gian để hấp thụ, lưu trữ và tuần hoàn tự nhiên.
- Mặt nước và cây xanh cần được quy hoạch song song với hạ tầng, không phải phần bổ sung sau cùng.
- Không gian trữ nước có thể đa chức năng - vừa công viên, quảng trường, vừa hạ tầng chống ngập.
- Hiệu quả cần đo được bằng chỉ số cụ thể như tỷ lệ thấm hút hay diện tích mặt nước, không chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Tại trung tâm TP Nha Trang, nguyên lý "thuận nước" nói trên đang được vận dụng vào khu đô thị Charmora City của Sun Group, với 60ha mặt nước và 47ha cây xanh nội khu trên tổng diện tích 227ha, mật độ xây dựng 26,7%, cùng 3 đảo giữa sông Quán Trường kết nối bằng 8 cây cầu. Đây được giới thiệu là dự án đầu tiên tại Việt Nam áp dụng triết lý sponge city ở quy mô một khu đô thị, đặt cạnh những case study quốc tế nêu trên như một phép thử cho mô hình đô thị ven sông thích ứng khí hậu. Bạn đọc quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để nắm thêm chi tiết quy hoạch.