Năm 2012, một trận mưa lớn nhấn chìm nhiều khu vực của thủ đô Bắc Kinh, gây thiệt hại nặng nề và phơi bày điểm yếu chí mạng của mô hình đô thị hóa dựa trên bê tông hóa: mặt đất bị phủ kín bởi đường nhựa, vỉa hè và cống thoát nước cứng, khiến nước mưa không còn chỗ để thấm mà chỉ có thể dồn ứ trên bề mặt. Sự kiện này trở thành cú hích quyết định để một khái niệm quy hoạch còn khá mới khi đó - "thành phố bọt biển" (sponge city) - bước ra khỏi phạm vi học thuật và trở thành chiến lược cấp quốc gia.
Khi đô thị bê tông hết khả năng chịu đựng
Trước năm 2012, tốc độ đô thị hóa chóng mặt của Trung Quốc đã khiến hàng loạt thành phố đánh đổi diện tích mặt nước, ao hồ, đất trống bằng nhà cao tầng và hạ tầng cứng. Hệ quả là hệ thống thoát nước truyền thống - vốn chỉ được thiết kế để dẫn nước đi càng nhanh càng tốt - liên tục quá tải mỗi mùa mưa. Trận ngập ở Bắc Kinh không phải sự cố đơn lẻ mà là dấu hiệu cho thấy cách tiếp cận "chống lại nước" bằng bê tông và cống ngầm đã tới giới hạn.
Từ một dự án cảnh quan đến chính sách quốc gia
Ý tưởng lấy thiên nhiên làm hạ tầng thoát nước thực ra đã được GS. Kongjian Yu (Du Khổng Kiên) cùng công ty thiết kế Turenscape thử nghiệm từ năm 2000, tại dự án công viên khoa học Zhongguancun ở Bắc Kinh, nơi hồ, đất ngập nước và thảm thực vật bản địa được dùng để giữ và lọc nước mưa thay vì dẫn thẳng ra cống. Nhưng phải đến sau đợt ngập năm 2012, Chính phủ Trung Quốc mới thực sự chú ý và đưa khái niệm này vào chính sách phát triển đô thị quốc gia trong giai đoạn 2013-2014. Trong hai đợt 2015 và 2016, 30 thành phố thí điểm được lựa chọn để triển khai mô hình, với mục tiêu do Quốc vụ viện Trung Quốc đề ra: đến năm 2030, hơn 80% diện tích đô thị hóa phải có khả năng giữ và tái sử dụng tại chỗ khoảng 70% lượng nước mưa rơi xuống.
Nguyên lý cốt lõi: sống thuận nước thay vì chống lại nước
Điểm khác biệt của thành phố bọt biển so với hạ tầng thoát nước truyền thống nằm ở triết lý thiết kế. Thay vì coi nước mưa là thứ cần loại bỏ nhanh nhất có thể, mô hình này xem nước là tài nguyên cần được giữ lại, làm chậm và tái sử dụng. Một số nguyên lý được áp dụng phổ biến gồm:
- Giữ nước tại chỗ: hồ điều hòa, kênh rạch và vùng đất ngập nước đóng vai trò như những "miếng bọt biển" hấp thụ nước khi mưa lớn và nhả dần khi khô hạn.
- Làm chậm dòng chảy bề mặt: cây xanh, thảm cỏ và vật liệu thấm nước thay thế một phần bề mặt bê tông, giúp nước có thời gian ngấm xuống đất thay vì tràn nhanh ra hệ thống cống.
- Kết nối mặt nước với không gian công cộng: công viên, quảng trường được thiết kế để có thể ngập tạm thời trong mùa mưa cao điểm mà không gây thiệt hại, sau đó khô ráo trở lại.
- Quy hoạch theo lưu vực tự nhiên: dòng chảy của sông, kênh hiện hữu được tôn trọng và khai thác thay vì san lấp, bê tông hóa toàn bộ.
Từ Trung Quốc lan ra thế giới
Sau khi được thử nghiệm ở hàng chục đô thị Trung Quốc, mô hình thành phố bọt biển dần được các quốc gia khác nghiên cứu áp dụng trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các hiện tượng mưa cực đoan, ngập úng đô thị xảy ra thường xuyên hơn ở nhiều nơi trên thế giới, không riêng gì Trung Quốc. Với các đô thị ven biển, ven sông - nơi vừa chịu áp lực triều cường vừa đối mặt mưa lớn theo mùa - nguyên lý "thuận nước" càng có ý nghĩa thực tiễn thay vì chỉ dừng ở lý thuyết quy hoạch.
Việt Nam đón nhận mô hình đầu tiên
Tại Việt Nam, Charmora City - khu đô thị trung tâm TP Nha Trang do Sun Group phát triển trên diện tích 227ha - được giới thiệu là dự án đầu tiên trong nước áp dụng đồng bộ mô hình Sponge City. Với khoảng 60ha mặt nước và 47ha cây xanh nội khu, ba đảo giữa sông Quán Trường được kết nối bằng 8 cây cầu, mật độ xây dựng được kiểm soát ở mức 26,7%, dự án theo đuổi nguyên lý giữ nước, làm chậm dòng chảy và sống hài hòa với hệ thống sông nước hiện hữu thay vì bê tông hóa toàn bộ bề mặt. Đây cũng là một trong những yếu tố khiến giới quan sát thị trường bất động sản Nha Trang chú ý đến dự án này như một hướng đi quy hoạch khác biệt tại khu vực. Độc giả quan tâm có thể tìm hiểu Charmora City để nắm thêm thông tin quy hoạch tổng thể của dự án.